İnsan bir yerden kovulmadan da sürgün edilebilir. Toprağından değil, kendinden; kimliğinden değil, varlığından. Bu sürgün, dışarıdan görünmez ama içeride yankısı büyüktür. Gülümseyen bir yüzün ardında, çığlık atan bir varlık saklanabilir. İşte bu çelişki, çağın görünmez salgınıdır: varoluşsal yabancılaşma.

Marx için yabancılaşma, emek sürecinde insanın kendi üretimine, emeğine ve topluma karşı duyduğu yabancılıktı. Fakat günümüz insanı, artık yalnızca emeğine değil, kendi yaşamına, kendi hikâyesine bile yabancıdır. Her gün aynı şeyleri yaparken “ben kimim, neden buradayım, ne hissediyorum” diye sormaz. Çünkü sorduğunda, duvar gibi bir sessizlikle karşılaşır. O yüzden sormamayı öğrenir. Sessizliğe alışır.

Fakat bu sessizlik, sadece bir inkâr değil, bir içsel yerinden edilme biçimidir. İçimizde bir zamanlar bizi var eden ne varsa, artık orada değildir. Sevdiğimiz müzikler, güldüğümüz anılar, bağlandığımız insanlar… hepsi geçmişte bir yankı, şimdide bir boşluk gibidir. Artık aynı kişi değiliz ama kim olduğumuzu da bilmiyoruz. Kendi içimizde mültecileşmişizdir: Bir benlikten kaçmış, başka bir benliğe sığınamamış.

Bu durum Heidegger’in “Unheimlich” dediği şeye çok yakındır: “Evde olmama” hissi. İnsan, fiziksel olarak evindedir ama ruhsal olarak başka bir yerde; daha doğrusu hiçbir yerde. İşte bu evsizlik, yalnızlık değil; daha derin bir şeydir: kök kaybı. Ve kökünü kaybeden hiçbir varlık, yeniden filizlenemez; kök bulmadan yön tayin edemez.

Peki ne yapmalı? Gitmek çare mi? Yeni şehirler, yeni insanlar, yeni işler? Belki bir süreliğine uyuşturur ruhu. Ama anlam eksikse, yeni yerler yeni boşluklar doğurur. Çünkü insan, dış dünyayı iç dünyasında inşa eder. Ve o inşa, eksikse; yer ne kadar değişirse değişsin, his değişmez.

Bu noktada, çözümün yalnızca “eylem” değil, daha temelli bir şey olduğunu anlarız: anlamın yeniden inşası. Anlam, gökten inen hazır bir hakikat değil, kurulan bir ilişkidir. Bir mekânla, bir insanla, bir işle kurduğumuz bağdır. Ve bu bağ zedelenmişse, önce içsel inşaat başlamalıdır.

Anlam inşası, kendi geçmişimizle yüzleşmeyi, bilinçdışımıza gömdüğümüz parçaları yeniden görmeyi, bastırdığımız öfkeyi, yasını, inkâr ettiğimiz arzuları kabul etmeyi gerektirir. Çünkü insan, ancak kendi hakikatiyle buluştuğunda yeniden “yerli” olabilir. Belki aynı evde, aynı işte ama bu kez başka bir bilinçle. Sartre’ın dediği gibi: “Ben ne isem, o değilim; ne değilsem, oyum.” Bu çatışma, insanın trajedisidir ama aynı zamanda özgürlüğünün başlangıcıdır.

Bu yazı bir “iyimserlik” çağrısı değildir. Daha çok, kendi içimizin karanlığına dürüstçe bakabilme cesaretidir. Çünkü karanlığa bakmadan ışığı anlayamayız. Değişim, kendimizi kandırarak değil, kendimizi tanıyarak başlar. Ve belki de ilk soru şudur:

“Nerede değilim ki, kendime geri dönebileyim?”