İnsan, doğduğu dünyayı çoğu zaman doğal kabul eder. İçine doğduğu düzeni, kendisinden önce çizilmiş sınırları, neyin doğru neyin yanlış olduğunu belirleyen kuralları sorgulamadan benimser. Çünkü bir şeyin uzun zamandır var olması, onun doğru olduğuna inanmak için yeterli görülür. Oysa insanlığın tarihi, bir zamanlar değişmez sanılan düzenlerin yıkıntıları üzerine kuruludur. Bugünün vazgeçilmez gerçekleri, dünün imkânsız hayalleriydi. Ve belki de insanın en büyük yanılgısı, içinde yaşadığı dünyanın mümkün olan tek dünya olduğunu düşünmesidir.
1968 yılının Paris sokaklarında duvarlara yazılan bir cümle, bütün bu yanılgıyı birkaç kelimeyle sorguluyordu: “Kaldırımların altında kumsal var.”
İlk bakışta romantik, hatta biraz çocuksu görünen bu ifade, aslında insanlık tarihinin en köklü meselelerinden birini anlatıyordu. Kaldırımlar, insanın doğanın üzerine inşa ettiği düzeni; kumsal ise bu düzenin altında kalmış özgürlüğü temsil ediyordu. İnsan kendi elleriyle bir dünya kurmuş, sonra o dünyanın kurallarına mahkûm olmuştu. Başlangıçta hayatı kolaylaştırmak için oluşturulan kurumlar, zamanla hayatın kendisinden daha önemli hâle gelmişti.
İnsan çalışmak için yaşamaya, üretmek için tüketmeye, kabul görmek için kendinden vazgeçmeye başlamıştı. Başarının ölçüsü sahip olduklarıyla, saygınlığın ölçüsü unvanlarıyla, mutluluğun ölçüsü başkalarının gözündeki konumuyla belirleniyordu. Bir insanın ne hissettiğinden çok ne kazandığı, ne düşündüğünden çok hangi düşünceye ait olduğu önemseniyordu. Böylece özgürlük, insanın kendi hayatını seçme hakkı olmaktan çıkıp kendisine sunulan seçenekler arasında tercih yapabilme ayrıcalığına dönüşüyordu.
Oysa seçeneklerin önceden belirlendiği bir dünyada seçim yapmak, her zaman özgür olmak anlamına gelmez.
Bir insanın önüne on farklı kapı koyabilirsiniz. Fakat o kapıların tamamı aynı koridora açılıyorsa, ortada gerçek bir özgürlükten söz etmek mümkün müdür?
Modern toplumun en büyük başarısı belki de insanı zor kullanmadan itaate ikna edebilmesidir. Eskiden iktidar, insanın karşısına açıkça çıkardı. Emir verir, yasaklar koyar, gerektiğinde cezalandırırdı. Bugün ise çoğu zaman insanı kendi arzuları üzerinden yönetir. Ona ne istemesi gerektiğini öğretir, ardından istediğini elde edebilmesi için nasıl yaşaması gerektiğini anlatır. İnsan kendisine ait olduğunu düşündüğü hedeflerin peşinde koşarken, aslında başkalarının tanımladığı bir hayatı yaşamaya başlar.
Bir ev, bir araba, daha yüksek bir maaş, daha saygın bir unvan, daha çok tüketim, daha fazla görünürlük…
Bütün bunlar kendi başına yanlış değildir. Yanlış olan, insanın bunları neden istediğini sorgulamayı bırakmasıdır.
Çünkü bazen insanın en büyük esareti, zorla yapmak zorunda bırakıldığı şeyler değil, kendi isteğiyle yaptığını sandığı şeylerdir.
Toplumun birey üzerindeki baskısı yalnızca devletlerden, yasalardan veya ekonomik sistemlerden kaynaklanmaz. Bazen bir aile beklentisinde, bazen mahalle baskısında, bazen geleneklerde, bazen de insanların birbirlerinin hayatları hakkında verdikleri hükümlerde kendisini gösterir. İnsan daha çocukken nasıl davranması, neye inanması, kimleri sevmesi, kimlerden uzak durması gerektiğini öğrenir. Büyüdüğünde ise çoğu zaman kendi sesini, kendisine öğretilmiş seslerden ayırt edemez.
Ve bir gün kendisine şu soruyu sormak zorunda kalır:
Ben gerçekten böyle biri miyim, yoksa benden böyle biri olmam mı istendi?
Bu soru tehlikelidir. Çünkü insanın kendi hayatını sorgulamaya başlaması, yalnızca dış dünyayla değil, yıllardır inandığı kendi kimliğiyle de çatışması anlamına gelir. Bir insanın yaşadığı düzeni eleştirmesi kolaydır; o düzenin kendi düşüncelerini, alışkanlıklarını ve arzularını nasıl biçimlendirdiğini kabul etmesi ise çok daha zordur.
Belki de bu yüzden insanlar çoğu zaman özgürlüğü isterken özgürlüğün getirdiği belirsizlikten korkarlar.
Özgürlük, yalnızca zincirlerin kırılması değildir. Zincirler kırıldıktan sonra ne yapılacağına karar verebilme sorumluluğudur. İnsana hazır cevaplar sunan bir düzenin dışında yaşamak, kendi sorularıyla baş başa kalmayı gerektirir. Bu da herkesin göze almak istediği bir şey değildir.
Nitekim tarih bize her isyanın özgürlük getirmediğini de göstermiştir. Dün baskıya karşı çıkanların bugün başka bir baskı düzeni kurabildiğini, özgürlük adına başlayan hareketlerin zamanla kendi dogmalarını oluşturabildiğini biliyoruz. İnsan bazen yıktığı iktidarın yerine yenisini koyarken yalnızca iktidarın sahibini değiştirmiş olur. Kaldırımlar sökülür, fakat ortaya çıkan kumsalın üzerine kısa süre sonra başka kaldırımlar döşenir.
Bu nedenle özgürlük, bir defa kazanılıp sonsuza kadar sahip olunabilecek bir durum değildir. Sürekli korunması, sorgulanması ve yeniden tanımlanması gereken bir insanlık meselesidir.
Üstelik özgürlük, bütün kuralların ortadan kalkması da değildir. Kuralsız bir dünya, çoğu zaman güçlülerin zayıflar üzerinde sınırsız hâkimiyet kurduğu başka bir esaret biçimine dönüşür. Asıl mesele, insanın birlikte yaşamak için ihtiyaç duyduğu düzenle, o düzenin insan üzerinde kurduğu tahakküm arasındaki sınırı belirleyebilmektir.
Bir toplumun gelişmişliği yalnızca yollarının genişliğiyle, binalarının yüksekliğiyle, ekonomisinin büyüklüğüyle ölçülemez. O toplumda yaşayan insanların ne kadar korkmadan düşünebildiği, itiraz edebildiği, farklı olabildiği ve kendi hayatları üzerinde söz sahibi olabildiği de önemlidir.
Çünkü bir ülkenin sokakları ne kadar düzenli olursa olsun, insanları kendi düşüncelerini ifade etmekten korkuyorsa orada görünmeyen duvarlar vardır.
Bir toplumda herkes aynı şeyleri söylemeye başlamışsa bu, herkesin aynı doğrulara ulaştığını değil, farklı şeyler söylemenin bedelinin ağırlaştığını da gösterebilir.
Fakat mesele yalnızca toplumsal değildir. İnsanın kendi içinde de kaldırımlar vardır. Geçmişinden taşıdığı korkular, kaybetmekten çekindiği alışkanlıklar, başkalarının gözündeki yerini korumak için sürdürdüğü roller ve artık inanmadığı hâlde terk edemediği düşünceler…
Bazen insanın önündeki en büyük engel, karşısında duran bir otorite değil, zihninde yıllardır konuşan bir sestir.
“Bunu yapamazsın.”
“Böyle gelmiş, böyle gider.”
“İnsanlar ne der?”
“Bu yaştan sonra değişilmez.”
Ve insan, kendisini koruduğunu sandığı bu cümlelerle kendi hayatının çevresine görünmez duvarlar örer.
Oysa insan değişebilir. Bir düşüncesinden vazgeçebilir. Yıllardır savunduğu bir fikrin yanlış olduğunu kabul edebilir. Yaşadığı hayatın kendisine ait olmadığını fark edebilir. Bütün bunlar bir yenilgi değil, insanın kendi varlığı üzerindeki hakkını yeniden kazanmasının başlangıcı olabilir.
Belki de özgürleşmenin ilk adımı, dünyayı değiştirmekten önce dünyanın içimizde bıraktığı izleri fark etmektir.
Çünkü insan yalnızca kendisine dayatılan kurallardan değil, zamanla kendisinin de savunucusu hâline geldiği kurallardan özgürleşmek zorundadır.
Bugün Paris’in o eski duvar yazısını yeniden düşündüğümüzde, karşımıza yalnızca tarihsel bir öğrenci hareketinin sloganı çıkmaz. Aynı zamanda bugünün insanına yöneltilmiş bir soru çıkar:
Üzerinde yürüdüğümüz kaldırımların ne kadarını biz seçtik?
Hayatımızı gerçekten kendi irademizle mi yaşıyoruz? Yoksa bize öğretilmiş başarıların, kabul ettirilmiş korkuların ve başkalarının beklentilerinin içinde, özgür olduğumuza inanarak mı ilerliyoruz?
Belki de hepimiz bir şekilde kendi kaldırımlarımızın üzerinde yürüyoruz. Bazılarımız bu kaldırımların güvenliğinden memnun. Bazılarımız altında başka bir şey olduğunu sezdiği hâlde taşları yerinden oynatmaya cesaret edemiyor. Bazılarımız ise bütün hayatını o taşları kaldırmaya çalışarak geçiriyor.
Fakat burada unutulmaması gereken bir gerçek var: Kumsal, kaldırımların altında bulunabilir; ancak taşları kaldırmak, kendiliğinden güzel bir hayat yaratmaz. Özgürlüğün imkânı ile özgürlüğü yaşayabilme becerisi aynı şey değildir. Yıkmak kadar, yıkılanın yerine ne konulacağını düşünmek de gerekir.
Ve belki de 1968’in o meşhur sloganı bugün bize tam olarak bunu hatırlatmalıdır.
İnsan, kendi yarattığı dünyanın esiri olmak zorunda değildir. Kurduğu düzeni değiştirebilir, öğrendiği doğruları sorgulayabilir, kendisine çizilmiş sınırların ötesinde başka bir hayat tasavvur edebilir.
Ama bunun için önce kaldırımların sonsuza kadar orada kalmak zorunda olmadığını kabul etmelidir.
Çünkü bazen insanın ihtiyacı olan şey, yürüyebileceği yeni bir yol değil; yıllardır üzerinde yürüdüğü yolun neden orada olduğunu sorgulayacak cesarettir.
Ve belki de en büyük özgürlük, kaldırımların altındaki kumsala ulaşmak değil, o kaldırımların üzerine yeniden basmak zorunda olmadığını bilmektir.
Bir Cevap Yazın